An'anevî öğretilerden öğreniyoruz ki şahit olduğumuz dünya yüksek varlık merhalelerinin evrensel ilkeleriyle uyum içerisindedir. Yani bu merhalelerle arasında mütekabiliyet yasası vardır ve bu sebeple analojiler kurmak mümkündür. İlkeler hakkında bir tür bilgiye sahip olmamızı sağlayan bu analojilere sembol denmektedir. Bütün geleneklerde aktarılmış sayısız sembol vardır. Semboller hiç şüphesiz aynı hakikati tekrar etmekten daha büyük bir vazifeye sahip değillerdir. Rastlantısal süreçlerin sonunda oluşmuş ya da insan icadı olmayan semboller köken itibarıyla "insanüstü" bir nitelik taşırlar ve tüm anlamlarını başlangıcı tespit edilemeyecek şekilde doğalarının bir gereği olarak kendi içlerinde barındırırlar.

An'anevî öğretinin müşterek sembollerine dair en doğru ve erişilebilir açıklamaları bulabileceğimiz kaynaklar René Guénon'un eserleridir. Bu yazıda Guénon'un eserlerini esas alıp yapı sembolizmine dair farklı geleneklerden misaller getirecek, insan olmanın bu aslî faaliyetinin unutulan manevî hüviyetini hatırlayacağız. 

Kadim öğretilere göre insan makrokozmosun bir sembolüdür ve bir mikrokozmos teşkil eder. İnsan hayatının hiçbir noktası yoktur ki varlığın yüksek katmanlarına ve yüksek anlamlara işaret eden bir yüzü olmasın. İnsan hayatının bu hususîliği göz önünde tutulduğunda anlaşılacaktır ki an'anevî ya da bizim tabirimizle fıtrî toplumlarda herhangi bir pratiğin manevî bir yüzü yani sembolik bir değeri olmadan sürdürülmesi düşünülemez. Dışarıdan bakıldığında bu manevî hüviyete sahip değilmiş gibi gözüken zanaatlere dair sırlar ancak sanatında ilerlemiş ustalara açılmıştır. Zanaatlerinin cahili olarak kabul edeceğimiz insanların varlığı fıtrî toplumlara dair bu hakikate gölge düşürmemektedir. Yüksek anlamları bize intikal etmemiş pratiklerin de beyhude olduğunu düşünemeyiz. Ne kendi geleneğimize dair elde avuçta kalan bilgilerimiz ne de kadim geleneklere dair öğrendiklerimiz böyle bir boşluk görmemize müsaade ediyor.

An'anevî fıtrî medeniyetlerde hiçbir yapı yalnızca maddî, dünyevî veya pratik ihtiyaçlar için inşa edilmez, an'anevî kurallara göre inşa edilen her yapı hem evreni (makrokozmos) hem de insanı (mikrokozmos) yansıtan "kozmik bir modelin" yeryüzündeki inşasıdır.

Batı geleneğinde inşaatın mukaddes ve ritüelistik bir nitelik taşımasının sebebi mimarinin ve inşa fiilin İlahî Mimar'ın kaos'tan kozmos'u çıkarışına benzetilmesi olmuştur. Kaos Platonik felsefede "belirsiz" ya da "sınırsız" olandır ve karanlık ile sembolize edilmiştir. Kosmos ise "belirli" ve "sınırlı" olan olarak düzenlidir. "Bir ritüel etimolojik olarak (Sansk. rite) "düzen"'e uygun biçimde gerçekleştirilen ve dolayısıyla kendi düzeyinde varlığın tezahür sürecinin tam da kendisini taklit eden veya yeniden üreten şeydir. İşte bu yüzden tam anlamıyla an'anevî bir medeniyette ne türden olursa olsun her eylem özü itibarıyla ritüelistik bir nitelik kazanır."¹

İnşa fiilinin bir diğer batınî anlamı da "saçılmış olanı toplamak"la ilişkilidir. İnşaatçı dağınık durumdaki malzemeleri bir araya getirerek onlardan bütün bir dünya gibi uyumlu bir birlik oluşturur. Bu durum evrendeki çokluğun ilkesel birliğe geri dönüşünü simgeler.²

Uzak Doğu ve Hindu geleneklerinde daire ve küre en az belirlenmiş, dinamik ve ilk ilkeye en yakın şekildir ve "gökyüzü"nü temsil eder. Küp ve kare ise durağanlığı, sabitliği, maddesel tezahürün son durağını ve "yeryüzü"nü temsil eder. Bu sebeple kubbenin yarım küre biçimi "gökyüzü"nü, tabandaki kare ise "yeryüzü"nü simgelemektedir.³ Budist stupaları ve İslam dünyasındaki kubbeler aynı şekilde bu kozmik modeli simgelemektedir.⁴ Kubbenin tepe noktasındaki merkezî açıklık "Güneş Kapısı" veya "Dar Kapı" olarak adlandırılır. Bu nokta kozmostan aşkın âleme (Brahmaloka) çıkış yoludur.⁵

Batı geleneğinde kadim mimarî araçlardan olan pergel dairesel ve göksel biçimleri çizdiği için "gökyüzü"ne ve "Büyük Gizemler"e (Greater Mysteries), gönye ise dikçizgisel ve karesel biçimleri çizdiği için "yeryüzü"ne ve "Küçük Gizemler"e (Lesser Mysteries) karşılık gelmiştir. Çin geleneğinde evrenin düzenleyicileri olan Fu Xi gönyeyi, Niu Kua ise pergeli tutar. Bu dik çizgilerden yatay olan tezahür dünyasındaki yatay düzlemi simgeler. Dik çizgi ise Gök ile Yer'i birbirine bağlayan "Dünya Ekseni"dir. (Axis Mundi). Bütün yapı bu iki kutup arasındaki ilahî iletişimi ve yeryüzünden gökyüzüne doğru ruhsal yükselişi simgeleyen bu görünmez eksen etrafında genişlemektedir. Bazı yapılarda kare tabandan dairesel kubbeye geçişi sağlayan sekizgen mimarî yapı Hinduizm'de sekiz yönü/rüzgarı ve yukarı ile aşağı arasındaki âlemi simgeler. 

An'anevî öğretilerde inşa sembolizmine dair daha bir çok örneğe rastlanılabilir. Bilinmelidir ki bu sembollerin işaret ettiği hakikatleri anlamak da açıklamak da güçtür. Fakat kısa bir yazıya sığacak kadar malumatın bile unutulmuş bir fıtrî bakış açısını uyandıracağını ve kuracağımız mekân teorisinin kadim esaslarla irtibat hâlinde olduğunu göstereceğini düşündük. Bu öğretiler tarih boyunca insanların dört elle giriştiği mimariyi ve inşa fiilini basit bir mühendislik eylemi olmaktan çıkarmış, bu kadim fiili aracı kılarak yüksek manaları ve insanın varlıktaki merkezî rolünü hatırlatıp insanı manevî olarak yükseltecek imkânı sunmuştur.

¹ René Guénon, Niceliğin Egemenliği ve Çağın Alâmetleri, çev. Mahmut Kanık (İstanbul: İnsan Yayınları, 1990), s. 37.

² René Guénon, Fundamental Symbols: The Universal Language of Sacred Science, ed. Michel Valsan, çev. Alvin Moore Jr. (Cambrdige : Quinta Essentia, 1995), s. 207.

³ René Guénon, The Great Triad, çev. Henry D. Fohr (Hillsdale: Sophia Perennis, 2001), s. 25-27.

⁴ René Guénon, Fundamental Symbols s. 175.

⁵ René Guénon, Fundamental Symbols, s. 184.

⁶ René Guénon, The Great Triad, s. 104-106

⁷ René Guénon, Fundamental Symbols, s. 184-186