Gnostisizm en başta kötülük problemine verilmiş radikal bir cevaptı. Kusursuz bir Tanrı’nın böylesine kusurlu bir dünya yaratmış olamayacağı düşüncesinden hareket ediyordu. Savaşın, ölümün, haksızlığın, kıskançlığın ve zulmün hüküm sürdüğü bir düzen mutlak iyiliğin doğrudan eseri olamazdı. Bu nedenle Gnostik düşüncede maddi dünyanın yaratıcısı gerçek Tanrı değil, ondan taşan fakat ondan daha aşağı bir varlık olarak tasavvur edilen Demiurgos’tu. Demiurgos yalnızca bu dünyayı yaratmamış, onun kurallarını da koymuştu. İnsan ise bu kuralların içine doğmuştu fakat hakikatte bu dünyaya ait değildi.

Bu yönüyle Gnostisizm yalnızca metafizik bir öğreti değil, aynı zamanda yaşanılan dünyaya karşı duyulan derin bir yabancılığın ifadesiydi. İnsan bu dünyada yaşıyor ama bu dünyanın aslî olduğuna inanmıyordu. Kurtuluş cari dinî pratiklerin içinde kaybolmakta değil onların arkasındaki hakikate, yani Gnosis’e ulaşmaktaydı. Fakat burada önemli olan şudur: Gnostisizm bütünüyle bağımsız, dışarıdan gelen bir hareket değildi. Yahudilikten Hristiyanlığa geçişte, özellikle de Hristiyanlığın Helenistik dünyaya açılma sürecinde işlevsel bir ara form olarak belirdi.

Hristiyanlık Yahudiliğin kavmî, sert ve otantik yapısını evrensel bir dile tercüme etmek zorundaydı. Eski Ahit’in kıskanç, cezalandırıcı ve sınır çizen Tanrı tasavvuru Roma-Helen dünyasının kozmopolit ufkuna taşınırken ciddi bir gerilim yaratıyordu. Gnostik düşünce bu gerilimi yumuşattı. Kötülüğü Tanrı’ya değil Demiurgos’a yükleyerek Hristiyanlığın Yahudi köklerinden gelen sertliği aşındırmasına imkân verdi. Böylece Hristiyanlık Yahudiliğin otantik direncini kırmadan ama onu esneterek Helenistik dünyaya açılabildi.

Bu noktada Gnostisizm istemese de Helenleştirici bir rol oynadı. Hakikate ulaşma iddiasıyla ortaya çıkan bir düşünce, merkezî dünyanın diline geçişi kolaylaştırdı. Otantisiteyi korumaya çalışan bir damar zamanla otantisitenin dönüştürülmesinde kullanıldı. Bu yüzden Gnostisizm merkezden çok çeperde etkili oldu. Çünkü merkez zaten kendi düzenine inanıyordu. Yeni esnek formlara ihtiyaç duyanlar; merkezin dışında kalan, eski aidiyetini sürdüremeyen ama yeni düzene de bütünüyle dahil olamayan topluluklardı. Sonrasında ise kilise güç kazandıkça bu Gnostik damar pasifize edildi. Kuruluş aşamasında işe yarayan esneklik kurumsallaşma aşamasında tehdit olarak görüldü.

Katılım finans sektörünün modern dünyadaki konumu da benzer bir gerilim taşır. Modern kapitalist finans sistemi Müslüman toplumlar için yalnızca teknik bir ekonomik düzen değildir. Faiz üzerine kurulu bu sistem birçok Müslüman için yanlış kurulmuş bir dünyanın sembolüdür. Para kendi başına üretken kabul edilir, zaman fiyatlandırılır, borç metalaştırılır ve insan ilişkileri piyasanın kurallarına bağlanır. Bu anlamda katılım bankacılığı, içinde yaşadığı dünyanın Allah’ın aslî düzeni olmadığını düşünen bir bilinçten doğar. Fakat aynı anda bu dünyada hayatta kalmak zorundadır.

Özellikle petrol sonrası dönemde¹ bu gerilim daha görünür hâle geldi. Müslüman coğrafyalarda büyük sermaye birikimleri oluştu. Petrolün dolar üzerinden fiyatlanması çevre ülkelerin elinde ciddi miktarda fon biriktirdi. Ancak bu para ya sistemin dışında kalıp etkisizleşecekti ya da küresel finans düzenine bir şekilde dâhil olacaktı. Şirket kurmak, yatırım yapmak, devletleri ayakta tutmak ve merkez ülkeler karşısında pazarlık gücü kazanmak için finansal araçlara ihtiyaç vardı. Katılım finans bu ihtiyacın içinden doğdu. Müslüman sermayenin modern finans sistemine tamamen teslim olmadan girebilmesi için bir ara yol sundu.

Fakat tam da burada trajedi başladı. Katılım finans sömürgeci ve faiz merkezli finans düzeninden kurtulma iddiasıyla ortaya çıktı ama zamanla o düzene göbekten bağlandı. Alternatif gibi görünen yapı Müslüman sermayenin sisteme entegrasyon aracına dönüştü. Nasıl ki Gnostisizm Yahudiliğin Helenistik dünyaya tercümesinde bir geçiş formu olduysa, katılım finans da Müslüman dünyanın kapitalist finans sistemine girişinde bir geçiş formu hâline geldi.

Merkez ile çeper arasındaki ilişki burada belirleyicidir. Merkez kendi düzenini sürdürebilmek için çeperin kaynaklarına, insanına, sermayesine ve meşruiyetine ihtiyaç duyar. Fakat bunu doğrudan yapamaz. Önce çeperdeki yerleşik iradeyi çözmesi gerekir. Otantik direnci kırmadan onu kendi diline tercüme eder. Gnostisizm bu anlamda Yahudiliğin sert metafiziğini esneterek Hristiyanlığın Helenistik dünyaya yayılmasına hizmet etti. Katılım finans ise Müslüman sermayenin modern kapitalist sisteme girişini mümkün kıldı.

Elbette bu giriş tamamen teslimiyet olarak okunamaz. Katılım finans aynı zamanda bir savunma refleksidir. Müslüman toplumların “bu dünya bizim aslî dünyamız değil ama burada güç kazanmak zorundayız” deme biçimidir. Fakat savunma refleksi uzun süre devam ettiğinde kendi doğasını kaybetme riski taşır. Çünkü sistemin içine giren her yapı sistemin ölçüleriyle sınanmaya başlar. Katılım finans da kârlı olmak, büyümek, rekabet etmek ve verimlilik üretmek zorundadır. Oysa sistemin başat kuralı zaten kârlılıktır. Başta ahlakî bir itiraz olarak doğan yapı zamanla piyasanın performans kriterlerine göre değerlendirilir.

Bu yüzden katılım finans Avrupa’nın merkezinde yaygın bir tercih değil, daha çok sistemin çeperinde kalan toplumların başvurduğu bir modeldir. Çünkü merkez zaten kendi finans düzenini doğal kabul eder. Katılım finans ise modernleşmek isteyen ama tamamen çözülmek istemeyen toplumların aracıdır. Bu nedenle ikinci sınıf görülür, tali görülür, yerel görülür. Çünkü merkezin gözünde asıl olan ahlakî meşruiyet değil kârlılıktır.

Gnostisizm ile katılım finans arasındaki benzerlik tam burada ortaya çıkar. İkisi de yanlış kurulmuş bir dünyada doğru kalma çabasıdır. İkisi de otantik bir hakikati korumak isterken merkezî sisteme geçiş kanalı haline gelir. İkisi de başlangıçta itiraz ettikleri dünyanın dilini kullanmak zorunda kalır. Ve ikisi de sonunda şu soruyla karşılaşır: Sistemin içinde güç kazanmak sisteme ait olmadan mümkün müdür?

Merkezin zayıflaması ancak çeperden yeni bir gücün doğmasıyla mümkündür. Fakat bu gücün göbeği merkeze bağlıysa onunla birlikte çökmekten kurtulamaz. Bu yüzden mesele yalnızca katılım bankacılığının varlığı değil onun neye hizmet ettiğidir. Eğer yalnızca Müslüman sermayeyi mevcut düzene daha uyumlu hâle getiriyorsa bu bir kurtuluş değil entegrasyondur. Fakat gerçekten bağımsız bir iktisadî  akıl, üretim kapasitesi ve ahlakî düzen kurabiliyorsa, o zaman Demiurgos’un dünyasında yalnızca hayatta kalan değil yeni bir dünya imkânı taşıyan bir güç haline gelebilir.

¹ 1971’de ABD Başkanı Richard Nixon’ın doların altınla doğrudan bağını sona erdirmesiyle birlikte dünya para sistemi altın standardından koparak daha esnek, finansallaşmış ve itibarî para temelli bir yapıya geçmiştir. Ancak doların küresel rezerv para konumunu sürdürebilmesi için yeni bir dayanak mekanizmasına ihtiyaç duyulmuştur. Bu bağlamda petrol modern üretim ve tüketim sistemlerinin temel girdisi olması nedeniyle stratejik bir araç hâline gelmiş; petrol ihracatçısı ülkelerin petrolü dolar üzerinden fiyatlandırıp satmaları, doların uluslararası talebini canlı tutan başlıca unsurlardan biri olmuştur. Buna karşılık söz konusu ülkeler ABD’nin güvenlik şemsiyesi altında dünya piyasalarına istikrarlı biçimde petrol arz etmiş, yüksek petrol gelirleri elde etmiş ve bu gelirlerin önemli bir kısmını yeniden Batı merkezli finansal sisteme yönlendirmiştir. Böylece “petrodolar” düzeni hem doların küresel hâkimiyetini pekiştiren hem de petrol üreticisi ülkeleri dünya ekonomisinin merkezî aktörleri hâline getiren bir mekanizma olarak işlemiştir.