Modern ekonomik düzen açıklanırken çoğu zaman üretim ilişkilerine odaklanılır.  Sanayi devrimi, fabrikalaşma, sermaye birikimi ve köylü nüfusun kentlere akışı modern ekonominin temel dinamikleri olarak anlatılır. Bu anlatıya göre kapitalizmin yükselişi esas olarak üretim biçimlerinin dönüşümüdür. Oysa modern ekonomik davranış yalnızca üretimle açıklanamaz. Jan de Vries’in Çalışkanlık Devrimi ¹ adlı çalışması bu noktada önemli bir tespit ortaya koyar. De Vries’e göre modern ekonominin yükselişini anlamak için yalnızca üretim tekniklerine değil, hane halklarının tüketim tercihlerine bakmak gerekir.

17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa’da insanlar yalnızca geçinmek için değil, daha fazla tüketebilmek için daha fazla çalışmaya başlamışlardır. Yeni mallar, yeni konforlar ve yeni yaşam tarzları hane halklarının zaman kullanımını değiştirmiştir. Boş zaman giderek ücretli çalışmaya ayrılan zamana dönüşmüş, aileler daha fazla gelir elde ederek yeni tüketim imkanlarına erişmeye çalışmıştır. De Vries bu dönüşümü “Çalışkanlık Devrimi” olarak adlandırır. Bu nedenle modern ekonomik düzen yalnızca bir üretim devrimi değil, aynı zamanda bir tüketim devrimidir.

Bu durum piyasa ekonomisinin yayılmasını anlamak açısından da önemlidir. Kapitalizmin yayılması çoğu zaman topraksızlaşma ve zorunlu proletaryalaşma üzerinden anlatılır. Elbette birçok yerde köylülerin topraklarından koparılması ve şehirlerde çalışmaya zorlanmaları bu sürecin önemli bir parçasıdır. Ancak bu tabloyu yalnızca zorlamayla açıklamak eksik kalır. İnsanların yeni tüketim imkanlarına yönelmesi ve bu imkanları elde etmek için daha fazla çalışmayı kabul etmesi modern ekonomik düzenin temel dinamiklerinden biridir. Üretim giderek tüketimi mümkün kılan bir araç haline gelmiştir.

Türkiye örneği bu açıdan daha genel çerçeveden kısmen ayrışan bir tarihsel seyir gösterir. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte Anadolu’nun büyük bölümünde küçük toprak sahipliği yaygındı. Bu nedenle Avrupa’daki bazı örneklerde görüldüğü gibi geniş köylü kitlelerinin topraklarından zorla koparıldığı bir süreç genel olarak yaşanmadı. Çukurova gibi büyük toprak sahipliğinin yoğun olduğu bölgeler istisna olmakla birlikte Anadolu’nun büyük kısmında köylüler toprakla bağlarını tamamen kaybetmedi. Bu durum Türkiye’de piyasa ekonomisine entegrasyonun çoğu zaman kalıcı bir sınıfsal kopuş üzerinden değil, daha çok tüketim motivasyonu üzerinden gerçekleşmesine yol açtı. Şehirde çalışmak çoğu zaman kalıcı bir sınıf dönüşümü anlamına gelmedi , geçici bir kazanç alanı olarak görüldü. Birçok insan şehirde çalışıp kazandığı parayla köydeki hayatını sürdürmeyi tercih etti.

Bu tablo ekonomik davranışın yalnızca bireysel gelir üzerinden değil, hane halkı düzeyinde organize edildiğini gösterir. Nitekim hane halkı ekonomisi yaklaşımının da vurguladığı gibi fabrikada elde edilen ücret kendi başına nihaî bir fayda değildir, asıl önemli olan bu gelirin hane içinde nasıl kullanıldığı ve neye dönüştüğüdür. Türkiye’de köyle bağın tamamen kopmaması ücret gelirinin çoğu zaman tek başına belirleyici olmamasına yol açmıştır. Ev içinde yürütülen faaliyetler —gıda üretimi, çocuk bakımı, gündelik hayatın organizasyonu— doğrudan piyasa içinde gerçekleşmese de toplam refahın önemli bir parçasını oluşturur. Bu nedenle aileler toplam faydayı maksimize edecek bir iş bölümü kurarlar: kimlerin ücretli çalışacağı, kimlerin ev içi faaliyetleri üstleneceği bu bütünsel hesap içinde belirlenir. Bu bağlamda kadınların ev içindeki rolü de yalnızca geleneksel bir kalıp değil, bu ekonomik yapının işleyişine içkin bir unsurdur.

Türkiye’de gözlenen bu hane merkezli yapı daha geniş ölçekte yaşanan dönüşümün yerel bir tezahürü olarak da okunmalıdır. Piyasa ekonomisinin farklı toplumlara yayılması yalnızca ekonomik bir değişim değildir, aynı zamanda yaşam telakkilerini de dönüştüren bir süreçtir. Geçmişte birçok toplumda üretim esas olarak ihtiyaç için yapılırdı. İnsanlar hayatlarını sürdürecek kadar üretir, fazlasını sınırlı ölçüde ticarete konu ederlerdi. Fakat dünya piyasasının genişlemesiyle birlikte bu denge değişti. Osmanlı’da Baltalimanı Antlaşması gibi düzenlemeler yalnızca ticaret hacmini artırmakla kalmadı, üretimin mantığını da değiştirdi. Artık yalnızca ihtiyaç için üretim değil, ihtiyaç dışı mallar için üretim de ekonomik hayatın merkezine yerleşmeye başladı.

Bu dönüşüm birçok toplumda sert tepkiler doğurdu. Çin’deki Afyon Savaşları bunun çarpıcı örneklerinden biridir. İngilizlerin Çin pazarını zorla açması yalnızca ticaret dengesini değiştirmedi, toplumun yaşam biçimini de dönüştürdü. Afyon ticareti ekonomik bir araç olduğu kadar toplumsal bir çözülmenin de aracıydı. Benzer şekilde Osmanlı’da demir kaşıkla yemek yemenin haram olduğuna dair verilen fetvalar da yalnızca ekonomiye istinat edilemez. Tahta kaşıkla yemek yenen bir dünyaya demir kaşık yalnızca yeni bir eşya olarak değil, başka bir hayat tarzının sembolü olarak girmiştir. İran’da Şah’ın tütün tekelini İngilizlere vermesi üzerine ulemanın verdiği “tütün içmek haramdır” fetvası da aynı şekilde okunmalıdır. Bu fetva yalnızca ekonomik bir boykot değil, toplumun gündelik hayatının piyasa tarafından yeniden şekillendirilmesine karşı verilen bir tepkiydi.

İngiltere’de sanayi devriminin ilk dönemlerinde makine kırıcı hareketler ortaya çıkmıştı. Luddite olarak bilinen bu gruplar makineleri parçalayarak üretim düzenine karşı çıkıyorlardı. Bu hareket çoğu zaman teknoloji düşmanlığı olarak yorumlanır. Oysa makine kırıcılar üretim düzeninin kendi hayatlarını kökten dönüştürmesine karşı çıkıyorlardı.

Piyasa düzeni başka toplumlara ihraç edildiğinde benzer bir direnç burada da ortaya çıkmıştır. Ancak bu direnç her zaman makineleri parçalamak şeklinde ortaya çıkmaz. Bazı toplumlarda bu tepki fetvalarla, geleneksel pratiklerin savunulmasıyla veya gündelik hayatın alışkanlıklarını koruma çabasıyla ortaya çıkar. Makine kırıcıların üretim düzenine karşı yaptığı şey ne ise, Çin’de afyona karşı verilen mücadele veya Osmanlı’da demir kaşığa karşı verilen fetvalar da tüketim düzenine karşı verilen benzer tepkiler olarak okunabilir.

Bu nedenle bugün asıl mesele yalnızca üretimin veya tüketimin sınırlarını tartışmak değildir. Mesele bir toplumun hayat ölçüsünü yeniden kurup kuramayacağıdır. Tarih bize bazı toplumların makineleri kırarak, bazılarının ise bir eşyayı, bir ticareti ya da bir alışkanlığı reddederek kendi hayat telakkilerini savunmaya çalıştığını gösterir. Bizim coğrafyamızda bu itiraz çoğu zaman fetvalarda, geleneklerde ve tasavvufun dünyaya mesafeli bakışında kendini göstermiştir. Fakat bugün ihtiyaç duyulan şey yalnızca bu itirazın hatırlanması değildir. Asıl ihtiyaç hayatın ölçüsünü tayin edebilen şartların ve bunu taşıyabilecek toplumsal sınıfların yeniden inşa edilmesidir. Çünkü bir toplumun nasıl yaşayacağı sorusu yalnızca piyasaya bırakıldığında geriye kalan tek ölçü üretmek ve tüketmek olur. Oysa asıl mesele bir toplumun hayatına hangi sınırı koyacağı değil, o sınırı kimin koyacağını belirleyebilmesidir.

¹ Jan de Vries’in Çalışkanlık Devrimi :1650’den Günümüze Tüketici Davranışı ve Hane Halkı Ekonomisi