İçinde yaşadığımız koşullar sebebiyle galatımeşhur olarak şehir diye adlandırdığımız atomik binalar toplulukları bu ismi hak etmekten çok uzaktır. Bu yara için bir ilaç teklif etmek adına başladığımız bu seride hastalığın köklerinin daha derinde, mazisinin daha eskide olduğunu görüp bir şehir teorisinden önce bir mekân teorisi kurmaya niyetlenmiştik.
Elbette "Bir fikir orijinalse hakikat değildir zira hakikat daha önce söylenmemiş olamaz." düsturunca Karşıdevrimci Mekân Teorisi'nin mevcut şartlara karşı duyulmamış bir eleştiri sunacağını düşünmüyoruz. Fakat teorinin metafizik prensiplerden dünyevî uygulamalara kadar sürecek seyrinin nihayetinde hususî bir sentez olacağını okurlarımız takdir edeceklerdir.
Önceki yazılarımızda şehirlerin gözler önünde olan sorunlarını incelemekle yetinmemiş, sorunun modern düşüncenin tarihinde yattığına işaret etmiştik. Üslubumuz ayan beyan ortada olan sorunlar için lüzumsuz görülebilir. Fakat biz insanlığın kendisini kendi elleriyle hasta etmesine sebep olan bu insan düşmanı yapılanmayı eleştirirken ve bir ilaç ararken hastalığın belirtilerinden öteye geçip özüne inmek gerektiğine inanıyoruz. Ancak bu şekilde, köklü bir zihniyet değişikliğine doğru gidilebilir ve kalıcı yaptırım kararları alınabilir. Söz konusu modern zihniyet eleştirisini yaparken René Guénon’un eserlerini esas alacağız. Karşıdevrimci Mekân Teorisi gelenekselci mekân tasavvuru ve inşa sembolizmini kapsamaktadır.
Carl Schmitt Kara ve Deniz'de insanlığın ancak son yüzyıllardaki teknolojik gelişmelerden sonra "boşluk"u hayal etme kabiliyeti kazandığından, öncesinde ise geleneksel insanın bir çeşit "boşluk fobisi"ne sahip olduğundan bahseder. Diyebiliriz ki bu muhayyel boşluk zamanla insanların gerçeklikle olan bağının zayıflamasına ve en nihayetinde kopmasına sebep olmuştur. Zihinler tasarımlarını bu boşluk içinde yapmaya başlamıştır.
Gerçekliğin mimarı olacak insanların bu şekilde gerçeklikle bağlarını koparmalarının ağır bedelini ödemekteyiz. İnsan bedeninin fizikî imkanları, insanî bakış açısı, yapının konacağı zeminin tabiatı; yerel insanların tarihi, kültürü, kimliği; yapının mimarî dokudaki diğer eserlerle uyumu gibi meselelere karşı duyarsızlaşılması bu sorunun en göz önündeki sonuçlarıdır.
Boş bir mekân (ya da bir “boşluk mekânı”nı) hayal etmemizi sağlayan, mekânın saf nicelik olduğu ve bu seviyede temsillerinin mümkün olduğu fikridir. Bu fikrin temellerini Descartes’ın eserlerinde arayabiliriz. Modern şehircilik uygulamalarının sorunlarını rasyonalist felsefede gören ve rasyonalizme karşı muhalif bir teori kurmak için fenomenolojik yaklaşımı tercih eden, insanın gerçeklikle kurduğu ilişkide duyuları önceleyen düşünürler olmuştur. Biz bu yaklaşımın söyleyeceklerini önemsiz görmemekle beraber Kartezyen mekân tasavvuruna bu felsefenin esaslarını eleştirerek karşı çıkan René Guénon’un eserlerini hiyerarşide daha üstte kabul etmekteyiz.
Guénon başyapıtlarından biri olan "Niceliğin Egemenliği ve Çağın Alametleri" kitabında varlıkta bir boşluğun imkansızlığını ve Kartezyen teorideki saf niceliksel mekân tasavvurunun yanlışlığını ispat etmektedir. Kitabın başından itibaren madde-form, nitelik-nicelik, zaman-mekân vb. ikilikleri inceleyen Guénon "ölçü" bahsinde zaman ve mekânın tanım gereği ayırt edici nitelikler taşıdığına işaret etmektedir. Bu iki kavramın mutlak mutlak niceliğe uzanan hiyerarşide "mutlak nicelik"in üstünde yer aldığını belirtir.
Modern fizik mekânın tamamen niceliksel koordinatlarla ifade edilebileceğini savunur. Buna karşı Guénon mekânın "niteliksel" özellikler barındırdığını ispatlamaktadır. Descartes cisimlerin doğasını sadece "uzam"a indirgemektedir. Guénon’a göreyse eğer mekân sadece niceliksel bir uzam olsaydı tamamen homojen olması ve parçalarının birbirinden hiçbir şekilde ayırt edilememesi gerekirdi. Her tarafı birbirinin aynı olan bu homojen boşluk boş bir kap olmalıydı. Fakat zuhur etmiş dünyada boşluk, "içeriksiz bir kap" var olamaz. İçeren ve içerilen ilişkisi her ikisinin de varlığını gerektirir.
Modern tasavvurda mekândaki iki cismin konumu sadece aralarındaki mesafe ile tanımlanır ve mesafe bir niceliktir. Oysa uzaklık tek başına konumu belirleyemez. Cisimlerin uzaydaki konumu sadece aralarındaki uzaklıkla değil bu uzaklığın ölçüldüğü "yön" ile belirlenir. Niceliksel açıdan bakıldığında uzayda yönlerin birbirinden farkı yoktur ancak yön kavramı mesafeyi aşan niteliksel bir unsurdur. Eğer uzay salt nicelikten ibaret ve tamamen homojen olsaydı uzaydaki yönlerin birbirinden ayırt edilebilmesi imkânsız olurdu.
Benzer şekilde, geometride alanları birbirine eşit olan bir üçgen ve bir karenin farklı şeyler olduğu "şekil" faktörüyle belirlenir. Şekil nicelikten bağımsız, tamamen "yönsel eğilimlerin bir araya gelmesiyle" oluşan niteliksel bir veridir. Gerçek mekân homojen ve saf niceliksel bir boşluk değil yönleri aracılığıyla farklılaşan ve belirlenen "nitelikli mekân"dır.
René Guénon'dan öğrendiğimiz üzere¹ An’anevî medeniyetlerde görülen her türden yapı formu öznel ve geçici kararların değil halkın intisap ettiği hakikatlerin tezahürleridir. Bu ilke kadim formlara dair tafsilatlı izah gerektirecek temel bir meselenin bir alt başlığıdır. Şimdilik bu serinin "hakikat-sembol" ilişkisi kuran, Guénonculuğun bir tür "uygulama"lı metodundan mülhem olduğunu söylebiliriz. Benzer bir ilişkiden Ahmed Müştekî Sağduyu'nun ikinci sayısındaki "Pederşâhî ve Şâhî" yazısında bahsetmişti. Yazıdaki "kadim mefhumları anlamak için aşılması lâzım olan birkaç engel" kısmı bu seri için de mühimdir.
Kadim mimarî formları incelerken dünyevî izahlardan öteye geçtiğimizde onların ilahî öğretilerle uyumları fark edilecektir. Böylece bir yapı ve şehir inşa etmenin sembolik değeri, bu sembollerin işaret ettiği hakikatler anlaşılabilir ve inşa etmenin ilahî zevkine yeniden varılabilir. Bir sonraki yazıda yapı sembolizmi anlatılacaktır.
¹ Mimarî sanatın sembolik ve inisiyatik değeri ile ilgili olarak dikkat çekilmesi gereken ilk esas nokta şudur: Tamamen An'anevî kurallara uygun olarak inşa edilen her yapı, bünyesinde ve çeşitli parçalarının düzenlenişinde makrokozm ile mikrokozm arasındaki analojik ilişkiye uygun olarak iki şekilde anlaşılabilen bir "kozmik" mana taşır. Yani hem âleme hem de insana aynı anda işaret eder. Öncelikle bu durum, doğal olarak kelimenin en kesin anlamıyla "mukaddes" bir maksada sahip olan mabedler ve diğer yapılar için geçerlidir. Ancak bunun ötesinde sıradan insan konutları için de geçerlidir, çünkü tamamen An'anevî medeniyetlerde gerçekten lâdinî hiçbir şey olmadığı unutulmamalıdır; hatta derin bir bozulmamın sonucu olarak evler sakinlerinin tamamen maddî ihtiyaçları göz önüne alınarak inşa edilmeye başlamış ve sakinler de bu dar ve kısır, fayda merkezci kaygılarla tasarlanmış konutlardan memnun olmakla yetinmişlerdir.