Osmanlı tarihyazımını genel olarak incelediğimizde isyanlar çoğu zaman devletin zayıfladığı, merkezî otoritenin çözüldüğü ya da düzenin bozulduğu anların göstergesi olarak ele alınmış ve bu bağlamda yorumlanmışlardır. Bu yaklaşım, özellikle klasik dönem olarak adlandırılan ve altın çağ olarak görülen Kanunî dönemi sonrasında yaşanan askerî ve siyasî krizleri kaçınılmaz gerileme anlatısının parçası hâline getirmiştir. Bu anlatı içerisinde isyanlar tali ve kaçınılmaz sonuçlar olarak görülür. Oysa Osmanlı siyasal tecrübesine daha yakından baktığımızda isyanların yalnızca yıkıcı ve düzensizleştirici hareketler olmadığı; aksine iktidar ilişkilerinin yeniden müzakere edildiği, meşruiyet sınırlarının çizildiği ve devlet-toplum ilişkilerinin yeniden tanımlandığı anlar olarak karşımıza çıktığını söyleyebiliriz.

Bu yazıda önceki iki yazının aksine Osmanlı’daki somut siyasal unsurlar yerine, daha soyut bir siyasal olgu olan isyanları ele almayı ve bunu yaparken isyanları tekil patlamalar ya da istisnaî kopuşlar olarak değil siyasal ve toplumsal yapılardaki dönüşümle birlikte değişen bir süreç olarak değerlendirmeyi amaçlıyorum. Bu doğrultuda II. Osman vakası uygun bir başlangıç noktası olarak karşımıza çıkmaktadır. Zira bu hadise yalnızca genç bir padişahın trajik sonunu değil aynı zamanda Osmanlı siyasal düzeninde sultanın yahut daha geniş anlamıyla saltanatın konumuna dair, Fatih devrinden itibaren yerleşik olarak kabul edilen fiillerin ve geleneklerin sorgulanmaya başlandığı bir eşiği temsil etmektedir. Ardından imparatorluğun merkezinde daima bir güç noktası olmuş olan yeniçerilerin geçirdiği dönüşüm ve giderek şehirli bir zümre hâline gelişleri üzerinden, isyanların niteliğindeki değişim ele alınacaktır. Bu ana hattın dışında, taşra ayanlarının belirli dönemlerde merkezî iktidarı tayin eden aktörler olarak ortaya çıkışı bir istisna olarak değerlendirilecektir. Yazının son kısmında ise 19. yüzyılda isyanın yerini almaya başlayan örgütlü muhalefet ve cemiyet girişimlerine kısaca değinilecektir.

Yukarıda da kısaca bahsettiğimiz üzere II. Osman’ın tahttan indirilmesi ve öldürülmesi, Osmanlı siyasal tarihinde çoğu zaman kişisel hatalar ve tecrübesizlik üzerinden açıklanmıştır. Ancak Baki Tezcan’ın da işaret ettiği şekilde, 17. yüzyıl Osmanlısı bir çözülme döneminden ziyade yeni bir siyasal düzenin şekillenmeye başladığı bir geçiş evresidir. Bu bağlamda II. Osman vakası, sultanın mutlak ve tartışmasız otoritesine dayanan siyasal tahayyülün sınırlarının fiilen değiştiğini gösteren en somut örneklerden biri olarak okunabilir. Nitekim II. Osman’ın askerî düzeni yeniden yapılandırma ve yeniçerilerin siyasal ağırlığını sınırlama yönündeki girişimleri, bu grupların ulema ile birlikte hareket ederek sultanın iktidarına doğrudan müdahale etmeleriyle sonuçlanmıştır. Bu noktada isyan -düzeni bütünüyle ortadan kaldırmayı hedefleyen bir kalkışmadan ziyade- düzenin hangi ilkeler etrafında yeniden kurulacağını belirleyen bir müdahale biçimi olarak karşımıza çıkar. Bu süreçte ulema, vüzera ve yeniçerilerin bir araya gelerek sultan ve saltanat hakkında fiilî olarak söz sahibi olabilmeleri; yeni bir siyasal dengenin oluştuğuna işaret etmektedir. Burak Onaran’ın bu süreci Osmanlı’da yazılı olmayan bir anayasal düzenin inşası olarak değerlendirmesi bu açıdan anlamlıdır. Bu yoruma katılmakla birlikte, burada yaşananları bir anarşi hâlinden ziyade iktidarın paylaşımına dair süregiden bir müzakerenin görünür olduğu bir moment olarak değerlendirmek de isabetli görünmektedir. Dolayısıyla II. Osman vakasının açığa çıkardığı bu yapısal kırılma, istisnaî bir durum olmaktan çok sonraki isyanların ve siyasal düzenin seyrini anlamak bakımından bir başlangıç noktasıdır. Nitekim Sultan Osman’ın öldürülmesinden sonra sistem içerisindeki bazı aktörler düzeni yeniden eskisine döndürmeye çalışmış olsa da bu süreçte öne çıkan farklı aktörler siyasal düzen içerisinde kalıcı biçimde yerlerini almaya başlamışlardır.

Bu dönüşümün somut etkileri 17. yüzyıl boyunca yeniçerilerin geçirdiği toplumsal ve kurumsal değişimle birlikte daha belirgin hâle gelmiştir. Klasik dönemde esas itibarıyla askerî bir sınıf olarak tasarlanan yeniçeriler; bu yüzyıldan itibaren şehirle bütünleşen, ekonomik faaliyetlere eklemlenen ve yerel toplumsal ağlar içinde konumlanan bir zümreye dönüşmüştür. Bu durum yeniçerilerin yalnızca askerî bir güç olarak değil, kurumsal çıkarları olan kolektif bir aktör olarak değerlendirilmesini mümkün kılmıştır. Aynı zamanda bu dönüşüm isyanların biçimini ve anlamını da etkilemiştir. Yeniçerilerin evlenmeleri, esnaflık yapmaları, loncalarla kurdukları ilişkiler ve taşradan İstanbul’a yönelen sürekli insan hareketliliğinin bir parçası hâline gelmeleri, onları doğrudan saraya bağlı bir askerî güç olmaktan çıkarmıştır. Bu süreçle birlikte yeniçeriler şehrin gündelik hayatı, ekonomik düzeni ve mahalle ilişkileri içerisinde etkili aktörler hâline gelmiştir. Ortaya çıkan bu çok katmanlı ilişkiler ağı isyan pratiklerine de yansımış ve saraya yönelik dar askerî müdahalelerin yerini, şehir merkezli ve geniş toplumsal kesimlerle temas hâlinde gelişen kolektif hareketler almıştır. Bu itibarla isyan askerî bir kalkışmadan ziyade şehirli bir zümrenin kendi konumunu, çıkarlarını ve meşruiyetini koruma refleksi olarak okunabilir.

Yeniçerilerin kazandığı bu şehirli karakter, ulema ve loncalar gibi diğer toplumsal gruplarla kurdukları ittifaklar üzerinden daha da belirgin hâle gelmektedir. Ulema meşruiyetin dilini üretirken yeniçeriler fiilî gücü temsil etmiş, loncalar ve esnaf örgütleri ise bu iki unsur arasında bağlayıcı bir işlev görmüştür. Böylece isyan dar bir askerî çevrenin tepkisi olmaktan çıkarak şehir toplumunun farklı katmanlarını içine alan bir müzakere alanına dönüşmüştür. Alp Eren Topal’ın da vurguladığı üzere, 17. yüzyıl isyanlarında yeniçerilerin kendilerini “cumhur” olarak adlandırmaları bu dönüşümün en dikkat çekici göstergelerindendir. Buradaki cumhur kavramı modern anlamda bir rejim talebinden ziyade, iktidarın tek elde toplanmasına karşı geliştirilen kolektif bir paydaşlık iddiasını ifade eder. Bu çerçevede yeniçeriler sultana mutlak itaati reddeden, ancak saltanatın ya da Osmanlı hanedanının bütünüyle ortadan kalkmasını hedeflemeyen bir siyasal pozisyon benimsemişlerdir. Bu nedenle yeniçeri isyanlarını, kaos üretmekten ziyade mevcut dengenin yeniden tesisine ya da bozulan dengeye yeniden bir düzen kazandırmaya yönelik müdahaleler olarak değerlendirmek mümkündür.

Ancak Osmanlı’daki isyan tecrübesini yalnızca İstanbul merkezli yeniçeri hareketleri üzerinden okumak eksik bir tablo sunar. Aynı dönemlerde taşrada ortaya çıkan ayanlar askerî, malî ve idarî gücü aynı anda ellerinde bulundurarak merkezî otoritenin doğal muhatabı hâline gelmişlerdir. Bu aktörler için yerel isyanlar, düzeni sınırlayan bir tepki olmaktan ziyade merkezle pazarlık eden ve zaman zaman merkez adına yetki kullanan bir araç niteliği taşımıştır. Bu yönüyle yerel ayan hareketleri düzenin dışında değil, düzenin içinde ve adına işleyen müdahaleler olarak değerlendirilmelidir. Ancak bu yerel güçler zamanla değişen siyasî ve ekonomik ilişkilerini derinleştirerek isyan ve iktidar ilişkisini farklı bir düzlemde merkeze taşımışlardır. Bu durumun en çarpıcı örneklerinden biri II. Selim’in tahttan indirilmesinin ardından yaşanan iktidar krizinde ortaya çıkar. Özellikle Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa’nın öncülüğünde harekete geçen ayanlar, İstanbul’a askerî güçle müdahale ederek II. Mahmud’un tahta çıkmasını fiilen mümkün kılmıştır. Bu süreçte ayanlar- daha önceki yazımda bahsettiğim üzere- yalnızca merkezî otoriteyi sınırlayan yerel aktörler olma vasıflarını aşarak bizzat padişahın kim olacağını belirleyen kurucu güçler olarak hareket etmişlerdir. Bu itibarla yeniçeriler çoğu zaman merkezde denge kuran bir unsur olarak varlık gösterirken ayanlar, belirli ve kritik konjonktürlerde doğrudan iktidarı tayin eden aktörler hâline gelmiştir. Bu durum II. Mahmud’un iktidar yıllarında ayanları ortadan kaldırması ile bir istisna olarak tarihteki yerini almıştır.

Osmanlı’da isyanların geçirdiği dönüşüm, 19. yüzyıla gelindiğinde tüm Osmanlı sisteminin yaşadığı ve modernleşme olarak adlandırılan sürecin ortak değişimiyle birlikte belirgin bir kırılma noktasına daha ulaşır. Bu dönemde isyan artık ne şehirli yeniçerilerin kolektif müdahalesi ne de ayanların taşrada kurduğu fiilî iktidar biçiminde ortaya çıkar. Merkezî devletin askerî ve bürokratik kapasitesinin güçlendiği bu yeni dönemde muhalefet; daha dar kadrolar, kapalı örgütlenmeler ve ideolojik saikler etrafında şekillenmeye başlamıştır. Bu noktada iki önemli ve meşhur başarısız isyan/darbe girişimi karşımıza çıkmaktadır: Kuleli Vakası ve Meslek Cemiyeti.

Kuleli Vakası modern dönemde Osmanlı muhalefetinin geçirdiği dönüşümü somut biçimde ortaya koyan en erken ve çarpıcı örneklerden biri olarak değerlendirilebilir. Bu girişim klasik Osmanlı isyanlarında görülen geniş toplumsal katılımın ve açık kamusal müzakerenin aksine, Şeyh Ahmed ismindeki bir Nakşibendî-Hâlidî şeyhi etrafında toplanan dar bir askerî ve sivil kadronun gizlilik esasına dayalı bir örgütlenmesi olarak ortaya çıkmıştır. Hareketin taşıyıcı unsurlarını modernleşen ordunun alt ve orta kademelerinde yer alan subaylar ile Hüseyin Daim Paşa gibi üst düzey bazı paşalar oluşturmuştur. Karar alma süreçleri ise sınırlı bir çekirdek kadroda toplanmıştır. Bu yapı içerisinde emir–itaat ilişkisi hiyerarşik biçimde kurulmuştur. Kuleli Muahedesi padişahı öldürmeyi başlı başına bir hedef olarak değil, mevcut iktidar düzenini ani ve geri dönüşsüz biçimde çökertmenin bir aracı olarak kurgulamıştır. Planlanan padişah katli, klasik isyanlarda görülen aşamalı hal’ sürecini atlayarak isyanı bizzat başlatacak tetikleyici eylem olacaktı; böylece padişahın kutsiyeti ve dokunulmazlığı halkın gözü önünde yıkılacak, Abdülmecid’in saltanatı fiilen sona erdirilecek ve iktidarın imtiyazlı zümreler yerine doğrudan “kamuoyu” ve halk iradesi üzerinden yeniden kurulmasının önü açılacaktı. Bu yönüyle Kuleli Vakası, isyanın şehir toplumu ile aşamalı biçimde müzakere edilen kamusal bir süreç olmaktan çıktığını; buna karşılık modern ordunun ve dinî–entelektüel çevrelerin kesişiminde şekillenen, kapalı ve planlı bir iktidar müdahalesi olarak kurgulanıp etkisini kamuoyu üzerinden üretmeyi hedefleyen yeni bir muhalefet biçimine işaret ettiğini göstermektedir.

Kuleli Vakasından sonra ortaya çıkan Meslek Cemiyeti Osmanlı muhalefetinin yalnızca örgütlenme biçiminde değil, siyasal taleplerinin yöneldiği alan bakımından da niteliksel bir dönüşüm geçirdiğini göstermektedir. Meslek askerî bir kalkışmayı önceleyen gizli bir teşkilat olmaktan ziyade, Tanzimat ve özellikle Islahat Fermanı sonrasında yeniden tanımlanan yönetim anlayışının doğurduğu beklentiler etrafında şekillenen bürokratik ve münevver bir muhalefet odağı olarak ortaya çıkmıştır. Islahat Fermanı ile gayrimüslim tebaanın temsil ve haklar bakımından kazandığı konumun Müslüman unsur nezdinde yarattığı eşitsizlik algısı, Meslek çevrelerinde Müslümanların da yönetime katılımını kurumsal biçimde güvence altına alacak bir meclis fikrini gündeme taşımıştır. Bu bağlamda cemiyet -padişahın şahsını hedef alan ani bir müdahaleden çok- devletin idare tarzını, hukukun uygulanışını ve siyasal meşruiyetin paylaşımını tartışmaya açan programatik bir muhalefet hattı geliştirmiştir. Ancak bu tahayyül, hem sınırlı bir toplumsal tabana yaslanması hem de merkezî devletin artan denetim kapasitesi nedeniyle fiilî bir dönüşüme evrilememiş; Meslek deneyimi muhalefetin giderek isyandan uzaklaşıp anayasal, temsile dayalı ve matbuata yaslanan bir siyasal mücadele alanına yönelmesinin ara durağı olarak kalmıştır. Ancak bu yeni muhalefet biçimi, klasik Osmanlı isyanlarının sahip olduğu toplumsal meşruiyet ve yaygınlık zemininden yoksundur. Merkezî devletin askerî, idarî ve istihbarî kapasitesinin güçlenmesiyle birlikte bu tür örgütlenmeler daha ortaya çıkmadan denetim altına alınmış ya da kısa sürede tasfiye edilmiştir. Bu durum muhalefetin dönüşümünü yalnızca aktörlerin niyetleriyle değil, devletin artan kontrol ve disiplin kapasitesiyle birlikte düşünmeyi gerekli kılar.

Sonuç olarak Osmanlı’daki isyanları yalnızca düzensizlik anları ya da çöküşün işaretleri olarak okumak yerine, değişen siyasal ve toplumsal yapılarla birlikte dönüşen bir pratik olarak ele almak daha açıklayıcı bir perspektifi bizlere sunmaktadır. II. Osman’dan itibaren sultanın otoritesini sınırlayan bir müdahale biçimi olarak ortaya çıkan isyanlar, yeniçerilerin şehirli bir zümre hâline gelmesiyle toplumsal bir karakter kazanmış; taşra ayanları örneğinde geçici bir iktidar aracına dönüşmüş; modern dönemde ise yerini örgütlü ve ideolojik muhalefet biçimlerine bırakmıştır. Bu uzun süreklilik içinde isyan Osmanlı siyasal düzeninin zayıflığını değil, değişime uyum sağlama kapasitesini görünür kılan bir gösterge olarak değerlendirilmesi gereken bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır.